วิศวกรโครงสร้างไทย: เมื่อ “ความบกพร่อง” ซ้ำรอย ‘เครนถล่ม’ สะท้อนวิกฤตความปลอดภัยในโครงการสาธารณูปโภค
ในฐานะวิศวกรโครงสร้างที่มีประสบการณ์ในวงการมากว่าทศวรรษ ผมได้เห็นความก้าวหน้าของประเทศไทยในการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนเศรษฐกิจและยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน แต่ในขณะเดียวกัน เหตุการณ์ไม่คาดฝันที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าในโครงการเหล่านี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เครนถล่ม ได้สร้างความตื่นตระหนกและความสูญเสียที่ไม่อาจประเมินค่าได้ เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับ เครนก่อสร้าง ไม่ใช่เรื่องของโชคร้าย แต่คือสัญญาณเตือนถึง ความบกพร่องร้ายแรง ที่ฝังรากลึกในกระบวนการก่อสร้างของเรา
วิศวกรโครงสร้าง ชี้ปมเครนถล่ม: ไม่ใช่โชคร้าย แต่คือความผิดพลาดเชิงระบบ
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราได้เห็นข่าว เครนล่ม ในโครงการก่อสร้างใหญ่หลายครั้ง สร้างความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สิน แม้บางครั้งจะถูกโยนว่าเป็นอุบัติเหตุที่เกิดขึ้นจากปัจจัยภายนอก แต่ในมุมมองของวิศวกรผู้เชี่ยวชาญ ปัญหาเหล่านี้มีต้นตอที่ชัดเจนกว่านั้นมาก
จากการวิเคราะห์เหตุการณ์ เครนถล่ม ล่าสุดหลายกรณีโดยเฉพาะอย่างยิ่งในโครงการ ก่อสร้างทางด่วน และ โครงการรถไฟฟ้า ในกรุงเทพมหานครและปริมณฑล โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงอย่าง ถนนพระราม 2 ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่ามีประวัติเกิดอุบัติเหตุบ่อยครั้ง ผมขอยืนยันว่า ปัญหาที่เกิดขึ้น ไม่ใช่เรื่องสุดวิสัย ที่เกิดจากธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นพายุ ฝนฟ้าคะนอง หรือแผ่นดินไหว แต่เป็นผลลัพธ์โดยตรงจาก ความบกพร่องในกระบวนการก่อสร้าง ที่เกิดขึ้นอย่างร้ายแรง
เมื่อพิจารณาในรายละเอียดทางเทคนิค เหตุการณ์ เครนล้ม ในครั้งแรก ซึ่งเกิดจากการที่ “ขารองรับเครน” หลุดออกจากจุดยึด (Anchoring) ในทางวิศวกรรม โครงสร้างดังกล่าวไม่ควรจะสามารถหลุดออกได้ง่ายๆ สิ่งนี้ทำให้เกิดคำถามสำคัญเกี่ยวกับความแข็งแรงของ จุดยึดเครน ว่าเป็นไปตามการคำนวณในแบบหรือไม่ หรือมีขั้นตอนที่ถูกละเลยไป
สำหรับกรณีที่สอง ที่เกิดขึ้นบน ถนนพระราม 2 หลักฐานที่ปรากฏชัดเจนยิ่งกว่าคือ ฐานเครน เกิดการทรุดตัว สาเหตุเกิดจากการวางฐานเครนบนตำแหน่งที่ไม่สามารถรับน้ำหนักได้ ทำให้โครงสร้างรับน้ำหนักไม่ไหว เกิดการยุบตัว และส่งผลให้เครนหักกลาง ซึ่งทั้งหมดนี้เป็น ความบกพร่องที่ชัดเจนในการวางแผนและดำเนินงานก่อสร้าง
เมื่อพิจารณาจากหลักฐานและการตรวจสอบโดยวิศวกรหลายท่าน รวมถึงสมาคมวิศวกรโครงสร้างแห่งประเทศไทย เราเห็นแนวโน้มที่ชัดเจนว่า ปัญหาเครนถล่ม เหล่านี้มีสาเหตุมาจาก ความบกพร่องในขั้นตอนการก่อสร้าง อย่างมีนัยสำคัญ มากกว่าที่จะเป็นอุบัติเหตุที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ
โครงการสาธารณูปโภคขนาดใหญ่: เขตอันตรายที่รัฐห้ามละเลย
สิ่งที่น่ากังวลใจยิ่งกว่าคือ การที่อุบัติเหตุลักษณะนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน โครงการสาธารณูปโภคขนาดใหญ่ของภาครัฐ ซึ่งนับเป็นสถิติที่สะท้อนถึง วิกฤตเชิงนโยบาย ที่รัฐบาลจำเป็นต้องให้ความสำคัญอย่างเร่งด่วน
หากเกิดอุบัติเหตุเพียงครั้งเดียว เราอาจมองว่าเป็นความผิดพลาดเฉพาะจุด แต่การที่เหตุการณ์ เครนล่ม และอุบัติเหตุร้ายแรงอื่น ๆ เกิดขึ้นต่อเนื่องถึง 4 ครั้งใหญ่ในรอบปีที่ผ่านมา ตั้งแต่ตึก สตง. ถล่ม, ถนนยุบจากการสร้างรถไฟฟ้า, เครนถล่มจากการสร้างรถไฟไฮสปีดที่สีคิ้ว, จนถึง เครนถล่มบนถนนพระราม 2 ล้วนมีจุดร่วมที่น่าประหลาดใจ คือเป็น โครงการก่อสร้างภาครัฐ ทั้งสิ้น และเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ใกล้เคียงกัน
เหตุการณ์เหล่านี้ถือเป็น สัญญาณเตือน ที่บ่งชี้ถึง มาตรฐานความปลอดภัยในการก่อสร้าง ของประเทศไทย โดยเฉพาะในโครงการขนาดใหญ่ที่ต้องยึดถือ มาตรฐานสากล และต้องได้รับการกำกับดูแลอย่างเข้มงวด
สามปัจจัยเสี่ยง: ต้นตอของหายนะในไซต์งานก่อสร้าง
จากการประเมินของผมในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้าน วิศวกรรมโครงสร้าง ปัญหาที่ทำให้มาตรฐานความปลอดภัยในโครงการก่อสร้างของไทยหย่อนยานถึงขั้นวิกฤต สามารถจำแนกออกเป็น 3 ปัจจัยหลัก ซึ่งเปรียบเสมือน “สามเหลี่ยมแห่งหายนะ” ที่เป็นต้นตอของปัญหา:
ปัจจัยด้านบุคลากร: ความบกพร่องนี้เริ่มต้นตั้งแต่ระดับบนสุด คือ วิศวกรควบคุมงาน ไปจนถึงผู้ปฏิบัติงานหน้างาน เช่น พนักงานขับเครน และแรงงานทั่วไป เครน Launcher หรือที่เรียกกันว่า เครนยกของหนัก เป็นเครื่องจักรที่มีความซับซ้อนสูง ไม่ใช่เครื่องจักรที่ตั้งอยู่กับที่เหมือนปั้นจั่นทั่วไป แต่เป็นเครื่องจักรที่เคลื่อนที่และทำงานในที่สูง มีความต้องการความเข้าใจเรื่อง สมดุลน้ำหนัก และ หลักกลศาสตร์ เป็นอย่างยิ่ง
สิ่งที่น่าเป็นห่วงคือ ในหลายๆ ไซต์งาน เราพบว่าผู้ควบคุมเครื่องจักรขาดความรู้ความเข้าใจในหลักสถิตยศาสตร์และพลศาสตร์อย่างเพียงพอ พวกเขามักทำงานตามความเคยชิน ซึ่งเป็นอันตรายอย่างยิ่ง และอาจนำไปสู่อุบัติเหตุ เครนพัง หรือ เครนตก ได้
ปัจจัยด้านวัสดุและอุปกรณ์: สลิง, รอก, นอตยึด คือหัวใจสำคัญของ ความปลอดภัยในงานก่อสร้าง จากการลงพื้นที่ตรวจสอบ ผมพบเห็นการนำเครื่องจักรเก่าที่เสื่อมสภาพมาใช้งานซ้ำแล้วซ้ำอีก ทำให้ขาดความมั่นใจในเรื่องมาตรฐาน บางครั้งพบว่านอตบางตัวเกลียวหวานจนไม่เหลือสภาพ หรือนอตบางตัวที่คดงอก็ยังถูกนำมาใช้งานต่อ ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่เกิดจากการ ละเลยการบำรุงรักษา และ การตรวจสอบคุณภาพวัสดุ
ปัจจัยด้านเครื่องจักร: เครื่องจักรมือสอง ที่ขาดมาตรฐานสากล เป็นเหมือนระเบิดเวลาที่กำลังรอวันปะทุ เป็นที่น่าเสียดายที่หลายคนอาจไม่ทราบว่า เครน Launcher จำนวนมากที่ใช้ในประเทศไทยเป็นเครนมือสองที่ซื้อจากต่างประเทศ เมื่อโครงการหนึ่งเสร็จสิ้น ก็มีการขายต่อและนำมาดัดแปลง ต่อเติม โดยไม่ได้ผ่านการออกแบบคำนวณใหม่ เรายังขาดระบบการขึ้นทะเบียนเครื่องจักรและอุปกรณ์ก่อสร้างที่ชัดเจน เพื่อให้แน่ใจว่าเครื่องจักรทุกชิ้นที่ใช้งานมี ใบรับรองมาตรฐาน ที่ถูกต้อง
หน่วยงานรัฐในฐานะเจ้าของโครงการควรเข้มงวดในการตรวจสอบ คุณภาพเครื่องจักร และ วัสดุอุปกรณ์ อย่างจริงจัง เพื่อป้องกัน อุบัติเหตุเครนล้ม ที่อาจเกิดขึ้น
ช่องโหว่ทางกฎหมายและระบบรับเหมาช่วง: ปัญหาเชิงโครงสร้าง
ปัญหาที่เกิดขึ้นไม่ได้อยู่ที่ตัวบทกฎหมายเสียทีเดียว แต่อยู่ที่ การบังคับใช้กฎหมาย ที่ยังขาดความเข้มงวด ซึ่งนำไปสู่ความหย่อนยานในการตรวจสอบ เช่น กฎหมายกำหนดให้มี วิศวกรควบคุมงาน แต่ในความเป็นจริง มีวิศวกรเหล่านั้นอยู่จริงหรือไม่? และหากมี พวกเขามีความรู้ความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านเกี่ยวกับ เครน Launcher จริงหรือไม่?
สิ่งที่กฎหมายยังขาดไปอย่างชัดเจนคือ การขึ้นทะเบียนเครน และการควบคุม การรับเหมาช่วง (Subcontracting) ในปัจจุบัน บริษัทใหญ่ที่ประมูลงานได้มักจะไม่ลงมือทำเองทั้งหมด แต่จะจ้างต่อให้ผู้รับเหมาช่วงกระจายงานกันไป ซึ่งไม่ใช่เรื่องผิดโดยตัวมันเอง หากกลุ่มผู้รับเหมาช่วงมีความซื่อสัตย์ในวิชาชีพ และให้ความสำคัญกับ ความปลอดภัย และ มาตรฐานสากล เป็นอันดับแรก
การตรวจไซต์งานก่อสร้างมีความสำคัญอย่างยิ่ง วิศวกรเป็นวิชาชีพที่มีใบอนุญาต และลายเซ็นในเอกสารรับรองความถูกต้องของแบบ การที่สังคมวิพากษ์วิจารณ์ประเด็นนี้กันอย่างกว้างขวาง ก็เพราะ ภาคปฏิบัติ กับ ภาคทฤษฎี นั้นแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง
บทลงโทษที่เข้มงวด: การลงดาบให้เห็นผล
การแก้ไขปัญหาต้องทำอย่างจริงจังและตรงจุด ต้องยกระดับ มาตรฐานผู้ปฏิบัติงานเครน ให้ทัดเทียมกับวิศวกร โดยใช้หลักการ “4 ผู้” ที่ต้องผ่านการรับรองอย่างเข้มงวด ได้แก่ 1. ผู้ให้สัญญาณเครน 2. ผู้ยึดเกาะวัสดุ 3. ผู้บังคับรถเครน และ 4. ผู้ควบคุมเครน
ในทางปฏิบัติ เรามักพบว่ามีการใช้แรงงานที่ขาดทักษะมาทำหน้าที่เหล่านี้แทน คำถามสำคัญคือ หน่วยงานเจ้าของโครงการได้ลงพื้นที่ตรวจสอบอย่างละเอียดถี่ถ้วนแล้วหรือไม่?
บทลงโทษต้องมีความรุนแรงและเห็นผลจริงจัง เมื่อเกิด ความบกพร่องร้ายแรง กฎหมายต้องศักดิ์สิทธิ์ เรายังขาดระบบ Blacklist ที่เข้มข้นมาตรการที่ผ่านมาเป็นเพียงการจัดชั้นผู้รับเหมา ไม่ใช่การลงโทษที่แท้จริง การลดชั้นหรือตัดแต้ม ไม่สามารถป้องกันปัญหาได้
กฎกระทรวงที่เพิ่งมีการออกเมื่อวันที่ 13 มกราคม 2569 ถือว่าช้าเกินไป หรือแม้แต่เมื่อมีกฎหมาย ก็ยังมีการใช้ช่องโหว่ด้วยการปิดบริษัทที่มีปัญหา เปลี่ยนชื่อ และประมูลงานใหม่ เหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น ปัญหาเหล่านี้รัฐบาลต้องเข้ามาจัดการอย่างเด็ดขาด
ความกังวลต่อทุนต่างชาติในคราบ “นอมินี”
อีกประเด็นที่ผมในฐานะนายกสมาคมวิศวกรโครงสร้างแห่งประเทศไทยมีความกังวลอย่างมาก คือการที่ ทุนต่างชาติ เริ่มเข้ามามีบทบาทใน โครงการโครงสร้างพื้นฐาน ของไทยมากขึ้นเรื่อยๆ โดยอาศัยการเข้ามาในรูปแบบ “นอมินี” หรือ Joint Venture (JV) กับผู้รับเหมาไทย โดยใช้บริษัทไทยเป็นผู้ดำเนินการในนาม
ปัญหาสำคัญคือ กลุ่มทุนเหล่านี้มักใช้วิธีการ ตัดราคาประมูล ที่ต่ำเกินจริงเพื่อแย่งชิงงาน ผู้รับเหมาไทยบางรายก็ยอมเข้าร่วม เพราะต้องการส่วนแบ่งกำไร โดยไม่ต้องลงแรงในการดำเนินการเอง
ผลเสียที่ตามมาคือ ความปลอดภัย และ มาตรฐานงาน ที่ลดลง เนื่องจากต้นทุนถูกกดให้ต่ำที่สุด ส่งผลกระทบต่อคุณภาพของ แรงงาน อุปกรณ์เครื่องจักร และ วัสดุก่อสร้าง ซึ่งล้วนแต่เป็นปัจจัยสำคัญต่อ ความปลอดภัยในการก่อสร้าง
ข้อเสนอ “กระดุม 3 เม็ด” เพื่อยุติฝันร้ายบนไซต์งานก่อสร้าง
หากรัฐบาลต้องการยุติฝันร้ายที่เกิดขึ้นบน ถนนพระราม 2 และไซต์งานก่อสร้างทั่วประเทศ สมาคมฯ ขอเสนอทางออกเร่งด่วนที่เรียกว่า “กระดุม 3 เม็ด” เพื่อแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืน:
เม็ดที่หนึ่ง: ค้นหาความจริงโดยคนกลาง: ต้องมีคณะกรรมการที่เป็นกลางอย่างแท้จริง ไม่ใช่การตรวจสอบกันเองภายในองค์กร เพื่อสืบค้นสาเหตุเชิงลึกทางวิศวกรรมอย่างตรงไปตรงมา หากจุดเริ่มต้นของการตรวจสอบบิดเบือน เราจะไม่มีทางแก้ปัญหาที่ต้นเหตุได้เลย
เม็ดที่สอง: บทลงโทษที่เด็ดขาด: ต้องมีการ “เชือดไก่ให้ลิงดู” บริษัทที่ทำผิดซ้ำซากควรถูกพักใบอนุญาต หรือถูกตัดสิทธิ์ในการเข้าร่วมประมูลงานอย่างถาวร เพื่อสร้างความหลาบจำแก่ผู้ที่คิดจะละเลย มาตรฐานความปลอดภัย
เม็ดที่สาม: เร่งปิดช่องโหว่กฎหมาย: รัฐต้องเท่าทันกลไกการลดต้นทุนของผู้รับเหมา และต้องออก กฎกระทรวง ที่เหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน กระทรวงคมนาคมสามารถออกกฎหมายนี้ได้ภายใน 6 เดือน หากมีความตั้งใจจริง เพื่อบังคับการ ขึ้นทะเบียนเครื่องจักร และการควบคุม การรับเหมาช่วง ให้มีประสิทธิภาพ
อย่าให้ขั้นตอนราชการที่ยุ่งยาก กลายเป็นอุปสรรค หรือเป็นข้ออ้างในการละเลยความปลอดภัยของประชาชนอีกต่อไป ถึงเวลาแล้วที่เราทุกคนต้องร่วมมือกัน เพื่อสร้างความมั่นใจใน ความปลอดภัยของการก่อสร้าง และยกระดับ มาตรฐานวิศวกรรม ของประเทศไทยให้ทัดเทียมระดับสากล
หากท่านเป็นเจ้าของโครงการ ผู้รับเหมา หรือผู้ที่เกี่ยวข้องในวงการก่อสร้าง และต้องการยกระดับ มาตรฐานความปลอดภัย ในโครงการของท่าน หรือต้องการทราบข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับการออกแบบโครงสร้างที่ปลอดภัยและได้มาตรฐาน โปรดอย่าลังเลที่จะติดต่อผู้เชี่ยวชาญด้าน วิศวกรรมโครงสร้าง เพื่อขอคำปรึกษา และร่วมกันสร้างอนาคตที่ปลอดภัยสำหรับทุกคน.
